Edmund Husserl (1859-1938)

Edmund Husserl jest zaliczany do inicjatorów fenomenologii (współczesny kierunek filozoficzny zainicjowany przez E. Husserla, postulujący "powrót do rzeczy", czyli do bezpośredniego doświadczenia tego co dane odrzucający pojęciowe spekulacje, tradycyjne pytania filozoficzne
Słownik Współczesnego Języka Polskiego, Warszawa 1998, s. 259).

Jego dzieła to:
-Philosophie der Arithmetik 1891
-Logishe Untersuchungen 1900-1901
-Ideen zu einer reinen Phanomenologie und phanomenologischen Philosophie 1913
-Formale und transzendentale Logik 1929
-Meditations cartesiennes 1931.

Celem HUSSERLA było, przez odwołanie się do metody fenomenologicznej, znalezienie podstaw filozofii jako ?nauki ścisłej". W swych Badaniach logicznych (1900-1901) zerwał z rozpowszechnionym wówczas psychologizmem. Jego przedstawiciele twierdzili, że prawa logiki nie są niczym innym jak wyrazem prawidłowości psychologicznych, które stanowią ich podstawę i do których można je sprowadzić.
Występując przeciw temu, wskazywał HUSSERL na idealność czystej logiki, której prawa zachowują ważność niezależnie od faktycznego przebiegu procesów myślowych. Właśnie w 5 i 6 rozdz. Badań wyłożył podstawy fenomenologicznej analizy świadomości, którą następnie rozwinął w Ideach czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii (1913). Wszelkie jej twierdzenia muszą czerpać swą ważność z intuicyjnie naocznej źródłowej prezentacji fenomenów świadomości.
Zasadnicze znaczenie zyskało przy tym pojęcie intencjonalności, które HUSSERL zapożyczył od FRANZA BRENTANA (1838-1917). BRENTANO rozumiał przez nic swoistość fenomenów psychicznych, które w odróżnieniu od fizycznych są zawsze skierowane na coś, tzn. świadomość jest zawsze świadomością czegoś.
HUSSERL rozbudował to pojęcie. Intencjonalność świadomości wskazuje na korelacje między procesami świadomości (np. postrzeganie, przypominanie, kochanie), które odnoszą się do jakiegoś przedmiotu (akt myślenia, noeza; gr. noesis, Im. noezen), i przedmiotem, tak jak się on w tym procesie ukazuje (to, co myślane, noemat; gr. noema, Im. noemata). Myślany przedmiot stanowi przy tym rezultat syntezy, przez którą rozmaite noezy tworzą jedność pewnej świadomości przedmiotu. Noemat nie jest rzeczywistym przedmiotem w sobie, lecz zawartym intencjonalnie w procesach świadomości, dzięki ich aktywności związanej z nadawaniem sensu. Podstawą noezy są dane wrażeniowe (zmysłowe hyle).
Dlatego ważną rolę odgrywają u HUSSERLA analizy postrzeżenia.
Zmysłowe hyle i noezy tworzą realną treść przeżycia; to, co pomyślane, stanowi treść irrealną (przedmiot intencjonalny). Istotną cechą intencjonalności jest dążenie do oczywistości. Oczywistość oznacza nie podlegającą wątpieniu samoobecność tego, co intencjonalnie pomyślane, w źródłowo ujmującej świadomości. Aby otrzymać tego rodzaju fenomeny, należy dokonać zasadniczej zmiany w naszym naturalnym nastawieniu do świata, co nazywa HUSSERL redukcją fenomenologiczna. W nastawieniu naturalnym ciągle wydajemy sądy o istnieniu przedmiotów (wiara w istnienie świata). Natomiast w nastawieniu fenomenologicznym powstrzymujemy się od jakiegokolwiek sądu na temat istnienia lub nieistnienia przedmiotów i w ten sposób możliwe staje się wolne od wszelkich założeń badanie czystej świadomości, tzn. tego, co dane jest jako fenomen w korelacji noezy i noematu. Takie postępowanie określa HUSSERL jako epoche (powstrzymanie się), odwołując się do pojęcia wywodzącego się ze starożytnego sceptycyzmu. Następną cechą charakterystyczną fenomenologii jest redukcja ejdetyczna (gr. eidos: istota). Można bowiem uchwycić jako przedmiot nie tylko pojedyncze przypadki intencjonalnego przeżycia, lecz także istotowe, podstawowe prawa samych przeżyć. W tym sensie fenomenologia jest również oglądem istoty.
Za pomocą redukcji można wyjaśnić, w jaki sposób dochodzi do ukonstytuowania się samej świadomości oraz przedmiotowości, a zatem świata w świadomości. Zapleczem procesu konstytuowania okazuje się tożsamość czystego Ja, w którym ma podstawę samoświadomość związku przeżyć. Przy okazji tworzenia metody fenomenologicznej HUSSERL rozwinął wiele subtelnych analiz. Warto tutaj wspomnieć o fenomenologii wewnętrznej świadomości czasu. HUSSERL pokazuje, jak podstawą świadomości obiektywnego czasu, w której obrębie przedmioty i przeżycia zajmują nieodwracalne pozycje, jest wewnętrzna czasowość przeżyć. Pierwotna jest przy tym świadomość teraźniejszości jako aktualnego ?teraz" doznań, ponieważ stanowi miejsce każdego uobecnienia przeżyć minionych i przyszłych. Teraźniejszość nie jest punktowa, lecz wykazuje pewną rozciągłość, na której podstawie to, co właśnie obecne, zostaje zachowane jako jeszcze teraźniejsze (retencja), a to, co właśnie nadchodzi, jest już oczekiwane (protencja).
Obecne ?teraz" jest powiązane łańcuchem retencji z tym, co minęło, a co było kiedyś obecnym ?teraz".
Ten łańcuch retencji, który utrzymuje się jako ?nie tracąca na znaczeniu" teraźniejszość, umożliwia odnalezienie przeszłości w pamięci na swoim miejscu i jej uobecnienie.
( P. Kunzman, F.-P. Burkard, F. Wiedemann, Atlas Filozofii, Warszawa 199